Sobowtór osoby powszechnie znanej – czy potrzebna jest zgoda na rozpowszechnianie takiego wizerunku 

Wizerunek stanowi dobro osobiste wymienione w art. 23 kodeksu cywilnego, co oznacza, że tak jak inne dobra osobiste jest on chroniony na podstawie art. 24 kodeksu cywilnego. Oprócz tego wizerunek chroniony jest również na podstawie przepisów prawa autorskiego. Zgodnie z art. 81 Ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych rozpowszechnianie wizerunku wymaga zezwolenia osoby na nim przedstawionej. Artykuł ten dalej stanowi, iż „zgoda nie jest wymagana, jeśli osoba jest powszechnie znana i jeśli wizerunek wykonano w związku z pełnieniem przez nią funkcji publicznych, a w szczególności politycznych, społecznych i zawodowych”. W praktyce powstają istotne wątpliwości: 

Czy każdy przypadek prezentowania wizerunku osoby publicznej (np. aktora, polityka, dziennikarza) zwalnia z obowiązku uzyskania jej zgody?  

I czy ten wyjątek obejmuje również przypadki wykorzystania wizerunku poprzez użycie sobowtóra kojarzącego się z daną osobą? 

Czym właściwie jest wizerunek? 

Przed odpowiedzią na wyżej postawione pytania należy ustalić co w istocie składa się na wizerunek. W polskim ustawodawstwie nie znajdziemy definicji wizerunku, również w doktrynie nie doszło dotąd  do uzgodnienia terminologii związanej z prawem do wizerunku. Często wizerunek  rozumiany jest jako podobizna człowieka¹ lub zespół cech zewnętrznych charakterystycznych dla danej osoby, wygląd danej osoby². Oprócz cech fizycznych na wizerunek składają się również dodatkowe utrwalone elementy związane z wykonywanym zawodem jak charakteryzacja, ubiór, sposób poruszania się i kontaktowania z otoczeniem. Bez znaczenia pozostaje technika, w jakiej zostało wykonane przedstawienie danej osoby, może być to np. fotografia, rysunek, obraz.  

Rozpowszechnianie wizerunek osoby publicznej 

Mimo iż ustawa stanowi, że zgoda na rozpowszechnianie wizerunku nie jest wymagana, jeśli osoba jest powszechnie znana, to należy podkreślić, że nie jest to jednoznaczne z przyzwoleniem na dowolne korzystanie z wizerunku osób znanych. Przepis zawęża taką możliwość jedynie do sytuacji, gdy wizerunek wykonano w związku z pełnieniem przez nią funkcji publicznych.  

Kogo należy uznać za osobę znaną? 

Nieostrość pojęcia „osoba znana” może budzić poważne wątpliwości. W orzecznictwie uznaje się, że  człowiek może stać się osobą powszechnie znaną poprzez swoją działalność społeczną, naukową, polityczną, literacką, a nawet swoje życie prywatne³. Jednym z kryteriów oceny popularności może być liczba znalezionych w Internecie stron z nazwiskiem lub wizerunkiem danej osoby. Ustawowe wyłączenie nie odnosi się jedynie do osób znanych w całej Polsce, czy nawet mniejszym lub większym regionie kraju. Za wystarczające uznaje się bowiem, aby dana osoba z racji pełnionych funkcji była znana osobom ze środowiska, w którym się obraca⁴.  

Gdzie leży granica prywatności osób znanych? 

Dalej, wątpliwości nasuwają się co do tego, kiedy można powiedzieć że okoliczności są związane pełnieniem funkcji publicznych. Orzecznictwo wskazuje, że wykorzystanie wizerunku wykonanego w związku z działalnością publiczną dla ilustracji artykułu dotyczącego prywatnej sfery życia tej osoby, nie mieści się w warunkach wyłączających wymóg uzyskania pozwolenia, autorskiego jeżeli nie wykazano związku pomiędzy wykonywaną działalnością publiczną a opublikowanym wizerunkiem lub informacją o prywatnym charakterze.⁵ Uznaje się również istnienie takiego związek w przypadku zdarzeń z udziałem danej osoby, które mogą mieć znaczenie dla oceny jej zachowań i postaw jako osoby publicznej. Jeżeli jednak dana sytuacja nie pozostaje w związku ze sprawowaną funkcją ani nie wpływa na ocenę danej osoby w kontekście pełnionej roli, a jedynie zaspokaja ciekawość innych, to wykorzystanie wizerunku bez zgody nie znajduje uzasadnienia.  

Tym samym niezbędne jest ustalenie, jakie istotne interesy uzasadniają rozpowszechnienie wizerunku. Nie budzi wątpliwości fakt, że wizerunek posła utrwalony podczas przemówienia na mównicy sejmowej będzie spełniał wymóg związku z wykonywaniem funkcji publicznej. Orzecznictwo wskazuje jednak, że w taki sam sposób nie można potraktować np. wystąpienia lokalnego przedsiębiorcy i wydawcy czasopisma, wypowiadającego się na sesji rady gminy jako „zwykły obywatel”⁶. Również samo rozpowszechnianie wizerunku musi bowiem pozostawać w związku z pełnieniem przez sportretowanego wymienionych funkcji. 

Sobowtór osoby powszechnie znanej 

Wracając do zagadnienia sobowtóra, samo wcielenie się przez inną osobę w rolę postaci powszechnie znanej nie oznacza, że do wykorzystania takiego wizerunku wystarczy wyłącznie zgoda osoby „odgrywającej”. Posługiwanie się wizerunkiem sobowtóra nie jest również z zasady zakazane – jego dopuszczalność zależy od okoliczności, w jakich dochodzi do rozpowszechnienia. W szczególności: 

1. Wizerunek sobowtóra nie może wprowadzać odbiorców w błąd co do tożsamości osoby, którą imituje⁷. Jeśli wykorzystywany jest sobowtór, należy to jasno zakomunikować, aby uniknąć mylnego utożsamienia go z osobą znaną. 

2. Niedopuszczalne jest rozpowszechnianie wizerunku sobowtóra w sposób naruszający cześć lub prywatność osoby kojarzonej z tym wizerunkiem⁸. Dotyczy to także aktorów odtwarzających rzeczywiste postacie w produkcjach paradokumentalnych lub fikcyjnych. 

3. Wizerunku sobowtóra nie można wykorzystywać w celach reklamowych bez uprzedniej zgody osoby, którą sobowtór naśladuje⁹. 

Ochrona wizerunku – również w kontekście sobowtórów – znajduje podstawę w przepisach kodeksu cywilnego dotyczących dóbr osobistych oraz w ustawie o prawie autorskim, regulującej kwestie wizerunku. Rozszerzająca się ochrona prawna w tym zakresie jest uzasadniona zwłaszcza w dobie dynamicznego rozwoju technologii, które umożliwiają szybkie i łatwe modyfikowanie oraz szerokie rozpowszechnianie wizerunku. 

W kontekście wykorzystania sztucznej inteligencji należy dodatkowo uwzględnić przepisy Rozporządzenia o sztucznej inteligencji (AI Act), które od 2 sierpnia 2026r. będzie nakładało nowe obowiązki dotyczące używania narzędzi AI. Jeśli wygenerowany wizerunek przypomina realnie istniejącą osobę i może zostać odebrany jako autentyczny, konieczne jest wyraźne oznaczenie, że dana treść została sztucznie wygenerowana.  

Przypisy

¹ Wyr. SN: z 7.10.2009 r., III CSK 39/09, Legalis. 

² Wyr. SN: z 24.7.2020 r., I CSK 673/18, Legalis. 

³ Wyr SA w Warszawie: z 30.12.2019 r. (I ACa 165/19, Legalis).

⁴ Wyrok SA w Krakowie z 22.03.2018 r., I ACa 1215/17, LEX nr 2501300. 

⁵ Wyrok SN z 4.12.2019 r., I CSK 497/18, OSNC-ZD 2021, nr 2, poz. 19. 

⁶ Wyr. SA w Łodzi z 6.10.2014 r., I ACa 429/14, Legalis” 

⁷ E. Ferenc-Szydełko [w:] E. Ferenc-Szydełko (red.), Ustawa o prawie autorskim i prawach pokrewnych. Komentarz, wyd. 4, 2021, art. 81. 

⁸ T. Grzeszak [w:] J. Barta (red.), Prawo autorskie. System Prawa Prywatnego. Tom 13, wyd. 4, 2017, art. 81 Ustawa o prawie autorskim i prawach pokrewnych (wyciąg redakcyjny). 

⁹ Tamże.